Ιστορία
O Aντώνης Mπενάκης, γόνος παλαιάς ιστορικής οικογένειας της Ελληνικής Διασποράς, γεννήθηκε το 1873 στην Αλεξάνδρεια και ανατράφηκε με ζωντανή ακόμη την παράδοση της ευποιίας που, από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια της απελευθερωμένης Eλλάδας, εδραιώνεται κυρίως στο χώρο του παροικιακού Eλληνισμού.
Στην Aλεξάνδρεια άρχισε να εκδηλώνει τα συλλεκτικά του ενδιαφέροντα, ενώ ταυτόχρονα ωρίμαζε μέσα του η ιδέα της δωρεάς, η οποία αποκρυσταλλώθηκε με την οριστική του εγκατάσταση στην Αθήνα το 1926.
Ο ψυχικός κόσμος του Aντώνη Mπενάκη διαμορφώθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η αποκατάσταση των εθνικών συνόρων της Eλλάδας πρόβαλλε ως κοινό όραμα πάνω στα παράλληλα ιδεώδη του αστικού εκσυγχρονισμού και της εκπαιδευτικής αναγέννησης. Ενδεικτική ήταν άλλωστε η παροιμιώδης γενναιοδωρία του στην ενίσχυση πολλών άλλων πνευματικών ιδρυμάτων και σημαντικών πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Η προσωπικότητα, ωστόσο, του Aντώνη Mπενάκη διαμορφώθηκε μέσα σ’ ένα οικογενειακό κλίμα ευνοϊκό για τη διάπλαση τέτοιων ιδανικών. Το ίδιο κλίμα γαλούχησε και την αδελφή του Πηνελόπη Δέλτα (1874-1941), την σπάνιας ευαισθησίας μυθιστοριογράφο που με τα βιβλία της μεγάλωσαν γενιές ολόκληρες της ελληνικής νεολαίας.
Τον ιδρυτή του Μουσείου θα επηρέασε οπωσδήποτε και το παράδειγμα του πατέρα του Eμμανουήλ Mπενάκη (1843-1929), στενού συνεργάτη του μεγάλου πολιτικού Eλευθερίου Bενιζέλου (1864-1936), που διέθεσε επίσης την περιουσία του χρηματοδοτώντας πολλά κοινωφελή ιδρύματα και συμβάλλοντας στην αποκατάσταση των προσφυγικών πληθυσμών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο και μόνο μπορεί να γίνει κατανοητή η προσφορά του Aντώνη Mπενάκη. Βασικό της χαρακτηριστικό παραμένει η «εν ζωή» ανάθεση στο Έθνος του Μουσείου που δημιούργησε. Θα πρέπει όμως να εξαρθεί και η συνεχής φροντίδα του για την καλύτερη δυνατή οργάνωση, τον πλουτισμό και την εξασφάλιση των οικονομικών του Μουσείου ως το θάνατό του, το 1954.
Το έργο του Αντώνη Μπενάκη συνάντησε από την πρώτη στιγμή την αποδοχή της ελληνικής κοινωνίας. Γνωστοί συλλέκτες αλλά και υποστηρικτές της μνήμης του χρόνου καταθέτουν στο Ίδρυμα πολύτιμα έργα τέχνης, οικογενειακά κειμήλια, σπάνια βιβλία, χειρόγραφα και ιστορικά αρχεία, συμβάλλοντας αποφασιστικά στη συμπλήρωση των συλλογών και τη μελλοντική εξασφάλιση του Ιδρύματος.
Στους ευεργέτες του Μουσείου την πρώτη θέση κατέχουν όλοι όσοι κληροδότησαν σημαντικά περιουσιακά στοιχεία όπως οι Κωνσταντίνος Μπενάκης, Ελένη Ευκλείδη, Ρεγγίνα Δοανίδου, Βέρα Κουλούρα, Ισμήνη Πετροπούλου, Λάμπρος Ευταξίας, Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, Μαρία Αιγιαλείδη, Ευμένης Λαμπρίδης, Φιφή Στυλιανίδη, Μαρία Σπέντσα, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μαίρη Καρόλου και Γεώργιος Κόνιαρης, Γιάννης, Αλέκος Παππάς και Αλέξανδρος Αργυρίου, Sir Patrick και Joan Leigh Fermor καθώς επίσης και τα Ιδρύματα Σταματίου Δεκόζη-Βούρου, Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου και Ίδρυμα Σταύρου Νιάρχου, η οικονομική συνδρομή των οποίων συνέβαλε στην αύξηση των εκθεσιακών χώρων του Μουσείου.
Στους μεγάλους δωρητές συγκαταλέγονται οι Αλεξάνδρα Χωρέμη, Γεώργιος Ευμορφόπουλος, Χριστιανός Λαμπίκης, Ελένη Σταθάτου, Δαμιανός Κυριαζής, Δημήτριος Σισιλιάνος, Μαρίνα Λάππα-Διομήδους, Αργίνη Σαλβάγου, Ρένα Ανδρεάδη, Λουκάς Μπενάκης, Βούλα Παπαϊωάννου, Στέφανος Βαλλιάνος, Πέγκυ Ζουμπουλάκη, Έλλη Σεραϊδάρη (Nelly’s), Χρυσούλα Ξανθουδίδου-Κούνδουρου, Σοφία Χρυσοχοΐδη-Λαμπρίδη, Ιωάννα Λοβέρδου-Βασιλειάδη, Λίτσα Παπασπύρου, Μαρία Αργυριάδη, καθώς και αναρίθμητοι άλλοι, τα ονόματα των οποίων μνημονεύονται με σεβασμό στον υπομνηματισμό των εκθεμάτων. Ουσιαστικά συνέβαλαν επίσης τα ιδρύματα Ελευθερίου Βενιζέλου, Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης, Λίλιαν Βουδούρη, Α. Γ. Λεβέντη και Ιωάννη Σ. Λάτση και τράπεζες όπως οι Citibank, Εθνική, Εμπορική, Ιονική, Εργασίας και Midland.
Η μνεία βέβαια των παραπάνω ονομάτων δεν επισκιάζει καθόλου τη συμβολή πολλών άλλων δωρητών, που εξακολουθούν να πλουτίζουν σχεδόν καθημερινά το Μουσείο με έναν πραγματικά συγκινητικό ρυθμό.
Για τη στήριξη και την προβολή του μουσειακού έργου σημαντική είναι η δραστηριότητα του Σωματείου «Οι Φίλοι του Μουσείου Μπενάκη», καθώς και της Επιτροπής που έχει την ευθύνη της παραγωγής και της διάθεσης των προϊόντων του Πωλητηρίου.
Κτίριο
Το κυρίως μουσείο στεγάζεται στο νεοκλασικό κτίριο της οικογένειας Μπενάκη, που κτίστηκε το 1867-1868 στη διασταύρωση της οδού Κουμπάρη και της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας, έναντι του Εθνικού κήπου. Το 1910 το κτίριο περιήλθε στον Εμμανουήλ Μπενάκη. Την περίοδο 1929- 1931 το κτίριο επεκτάθηκε προς τα δυτικά και διαμορφώθηκε κατάλληλα για να στεγάσει το νέο μουσείο. Για να μπορέσει όμως το μουσείο να λειτουργήσει σαν ολοκληρωμένο ίδρυμα και να στεγάσει τις συνεχώς εμπλουτιζόμενες συλλογές έργων τέχνης του, μια νέα πτέρυγα σχεδιάστηκε από τους Αλέκο και Στέφανο Καλλιγά και ολοκληρώθηκε το 1997[1]. Το κεντρικό αυτό κτίριο Μουσείο άνοιξε επίσημα τις πύλες του στο κοινό το Καλοκαίρι του 2000.
Συλλογές
– Προϊστορική, αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή τέχνη
– Βυζαντινή τέχνη
– Ισλαμική τέχνη
– Ιστορικά κειμήλια
– Κινεζική και Κορεατική τέχνη
– Κοπτική τέχνη
– Μεταβυζαντινή και Νεοελληνική τέχνη
– Συλλογή Ζωγραφικής, Σχεδίων και Χαρακτικών
– Πινακοθήκη Νίκου Χατζηκυριάκου – Γκίκα
– Εργαστήριο Γιάννη Παππά
– Συλλογή Παιχνιδιών
– Προκολομβιανή τέχνη
– Βιβλιοθήκη