Περιγραφή
Είναι ομαδικό παιχνίδι, το οποίο παίζεται με ξύλινες μπάλες σε ειδικά διαμορφωμένο γήπεδο ανοιχτού χώρου. Κάθε ομάδα έχει μπάλες διαφορετικού χρώματος. Επιπλέον υπάρχει μία μπάλα που δεν ανήκει στις ομάδες και είναι το σημείο αναφοράς του παιχνιδιού. Αυτή τη μπάλα προσπαθούν να πλησιάσουν με τις μπάλες οι παίκτες ώστε να κερδίσουν πόντους.
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1970 το αμπαλί παιζόταν στη Λευκάδα (παραδοσιακό καφενείο «Πάλλα») . Το παιχνίδι αυτό είχε μεγάλη ανταπόκριση στους Λευκαδίτες.
Παίζεται με ειδικές ξύλινες μπάλες, οι οποίες είναι φτιαγμένες από σκληρό ξύλο για να αντέχουν τα χτυπήματα. Το πιο κατάλληλο ξύλο είναι το πουρνάρι διότι είναι εξαιρετικά σκληρό. Το αφήνουν να ξεραθεί για πολλούς μήνες και ύστερα το μουλιάζουν στη θάλασσα. Έτσι δένει καλύτερα. Τέλος, ο τόρνος είναι το εργαλείο που θα ολοκληρώσει τη μορφή της κάθε μπάλας.
Οι μπάλες αυτές δεν είναι εντελώς στρογγυλές, αλλά ελαφρώς ελλειπτικές και σε ένα τους σημείο φαίνεται να σχηματίζουν μία μύτη, το «τιμόνι», όπως το λένε.
Το γήπεδο έχει σχήμα ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο με διαστάσεις 30 x 15m. Είναι σκαμμένο σε βάθος 20-30cm και για να εξασφαλιστεί η ομαλότητά του, είναι στρωμένο από αργιλόχωμα, το οποίο το πατίκωναν.
Κανόνες: είναι ένα απλό παιχνίδι που μπορεί να συνδυάσει συνεργασία σωματικών και πνευματικών δεξιοτήτων. Έχει την ικανότητα να καλλιεργεί την συνεργασία αλλά και τον ανταγωνισμό. Φτιάχνονται δύο ομάδες. Κάθε ομάδα μπορεί να έχει 2, 4 ή 6 παίκτες, ανάλογα με τις περιστάσεις.
Οι παίκτες στέκονται στη μία άκρη του γηπέδου και ρίχνουν στην άλλη πλευρά το διαφορετικό μπαλάκι που λέγεται «αμπαλί». Στη συνέχεια κάθε ομάδα χρησιμοποιεί τις δικές της ξύλινες μπάλες οι οποίες έχουν διαφορετικό χρώμα. Μ’ αυτές προσπαθούν να πλησιάσουν το αμπαλί. Κάθε φορά που κάποια ομάδα πλησιάζει περισσότερο το αμπαλί παίρνει ένα πόντο. Κατόπιν το παιχνίδι συνεχίζεται με την άλλη ομάδα που προσπαθεί να κάνει το ίδιο.
Το παιχνίδι λήγει στους 11 πόντους. Οι παίκτες αφενός μεν μπορούν να πλησιάσουν το αμπαλί, αφετέρου μπορούν να το απομακρύνουν από την μπάλα της άλλης ομάδας.
Η απομάκρυνση του αμπαλί γίνεται συνήθως όταν αυτό είναι περικυκλωμένο από μπάλες, οι οποίες δυσχεραίνουν την εξέλιξη του παιχνιδιού. Αυτό είναι το «σμπούκιο». Οι κανόνες του παιχνιδιού επιτρέπουν και την απομάκρυνση κάποιας μπάλας της αντίπαλης ομάδας.
Όπως αναφέραμε, στα τέλη της δεκαετίας του ’70 το παιχνίδι σταμάτησε να παίζεται .Σήμερα, το καφενείο του Πάλλα δεν υπάρχει πια, όπως και το γήπεδο. Η εξέλιξη της σύγχρονης κοινωνίας και οικονομίας, η ανοικοδόμηση της πόλης και η αλλαγή στον τρόπο ζωής των ανθρώπων λειτούργησαν εις βάρος της παράδοσης. Το παιχνίδι αυτό έμεινε στη μνήμη των παλαιοτέρων. Ακολούθησαν προσπάθειες αναβίωσής του, διότι το αμπαλί ήταν ένα μέρος της λευκαδίτικης παράδοσης και οι Λευκαδίτες το αγαπούσαν. Οι προσπάθειες αυτές όμως δεν έφεραν αποτέλεσμα.
Ο Σύλλογος Λευκαδίων Ηλιούπολης και Γύρω Δήμων «Η ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΗ», ο οποίος είναι ενεργός θεματοφύλακας της παράδοσης και διακατέχεται από αγάπη και νοσταλγία για τη γενέτειρα, συνέχισε τις προσπάθειες για την αναβίωση του αμπαλί. Έτσι το 1996 κατάφερε να φτιάξει έξω από τα γραφεία του δικό του γήπεδο. Αυτή ήταν η αρχή της αναβίωσης του παιχνιδιού. Έκτοτε τουρνουά αμπαλί διοργανώνονται ανελλιπώς με μεγάλη ανταπόκριση.
Τέλος, το 2017 δημιουργήθηκε γήπεδο αμπαλί και στην Απόλπαινα Λευκάδος, από τον πολιτιστικό σύλλογο του χωριού με τη στήριξη του Δήμου Λευκάδας αλλά και εθελοντών.
Το στοιχείο εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2021.
