Περιγραφή
Το Σηκωμένο Αυλάκι στο Κυριακοχώρι Φθιώτιδας είναι το υδραυλικό έργο με το οποίο από τον 18ο αιώνα μέχρι και σήμερα πραγματοποιείται η άρδευση των καλλιεργειών. Οι Κυριακοχωρίτες συλλέγουν με φράγμα το νερό ορεινού παραποτάμου του Ινάχου και με τη βοήθεια μόνο της βαρύτητας το διοχετεύουν σε μακρύτατο υδραύλακα, το αποθηκεύουν σε υπαίθρια μεγάλων διαστάσεων στέρνα και στη συνέχεια το διανέμουν με μικρότερα αυλάκια σε κάθε κήπο χωριστά. Με την παραδοσιακή αυτή πρακτική παράγουν πολύτιμα αγροδιατροφικά προϊόντα και ενισχύουν τη τοπική κοινωνία πάντα με σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον.
Το Κυριακοχώρι βρίσκεται στη Δυτική Φθιώτιδα σε υψόμετρο 927 μέτρα, 76χλμ. νοτιοδυτικά της Λαμίας, 30 χλμ. από την Σπερχειάδα και ανήκει στον Δήμο Μακρακώμης. Είναι κτισμένο στους πρόποδες των Βαρδουσίων με πολλές βρύσες πηγαίου πόσιμου νερού ανάμεσα στα ποτάμια Βίστριζα (Ίναχος) και Μαλινίστα παραποτάμους του Σπερχειού, μέσα σε άγρια φύση που αποτελείται από δάση καστανιάς, βελανιδιάς και ελάτης και πλούσια άγρια πανίδα από λαγούς, αλεπούδες, λύκους, ζαρκάδια, ελάφια και αγριογούρουνα.
Οι χαμηλές θερμοκρασίες, οι χιονοπτώσεις, αλλά και οι πολύ έντονες βροχοπτώσεις, κατά την διάρκεια των μηνών Νοεμβρίου έως Μάρτιο, δεν επιτρέπουν τις καλλιέργειες και την παραγωγή αγροδιατροφικών προϊόντων στο Κυριακοχώρι. Η καλλιεργητική περίοδος περιορίζεται στους μήνες Απρίλιο έως Οκτώβριο οπότε και εφαρμόζεται η παραδοσιακή πρακτική της άρδευσης με το Σηκωμένο αυλάκι .
Για τη συλλογή του αρδευτικού νερού έχει κτιστεί φράγμα (Δέση) σε παραπόταμο της Βίστριζας (Ινάχου) στη περιοχή «Κριταριό» της βουνοκορφής Ρομπόλα και σε υψόμετρο 1300 μέτρα. Στην συνέχεια το νερό διοχετεύεται σε τσιμεντένιο αυλάκι το οποίο έχει μεγαλύτερο βάθος στα πρώτα 100 μέτρα για να μην υπερχειλίζει. Μετά από 5,5 χλμ διαδρομής μέσα στο αυλάκι και υψομετρικής διαφοράς 300 μέτρων μέσα στην άγρια φύση το νερό φτάνει στο ψηλότερο σημείο του χωριού στην Αγία Παρασκευή όπου γεμίζει την υπαίθρια δεξαμενή που κατασκευάστηκε για την αποθήκευση του νερού και την αποδοτικότερη άρδευση των καλλιεργειών. Από τη δεξαμενή ξεκινάει η διανομή του νερού στους “καταπότες” δηλαδή αυλάκια που το πάνε κατατόπια σε συγκεκριμένες τοποθεσίες όπου και αναδιανέμεται στους κήπους και δεντροκαλλιέργειες που ανήκουν σε αυτή την τοποθεσία.
Η παραδοσιακή πρακτική της άρδευσης με το Σηκωμένο αυλάκι σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες των γηραιότερων έχει τις ρίζες της περίπου το 1700 και είναι εγγενές στοιχείο του χωριού. Ο Μπαλαγιάννης Γ. μας αναφέρει ότι σύμφωνα με τα αρχεία του αλλά και τις προφορικές μαρτυρίες των προγόνων του, το 1700 έγινε η δεύτερη ανακαίνιση του Αγίου Νικολάου Ιερού Ναού του Κυριακοχωρίου, μετά από σεισμό και τότε χρησιμοποίησαν το νερό που έφερνε το Σηκωμένο αυλάκι από το βουνό.
Την Άνοιξη, άνδρες, γυναίκες και παιδιά ανέβαιναν στη βουνοκορφή Ρομπόλα και “έπιαναν” το νερό του ποταμού με πέτρες, ξύλα και φύλλα δηλαδή κατασκεύαζαν τη Δέση( φράγμα).Από το σημείο αυτό και προς τα κάτω χάραζαν σύμφωνα με το φυσικό ορεινό ανάγλυφο, χωμάτινο αυλάκι μήκους πολλών χιλιομέτρων μέχρι το χωριό. Πρόσεχαν να δώσουν κατάλληλη κλίση στο αυλάκι ώστε το νερό να μεταφέρεται ομαλά, χωρίς να προκαλεί διαβρώσεις και κατολισθήσεις.
Το φθινόπωρο, και κατά τη διάρκεια του χειμώνα, όλο το υδραυλικό έργο καταστρεφόταν και αναγκάζονταν κάθε Άνοιξη να ξαναφτιάχνουν το έργο πανομοιότυπο από την αρχή. Το πέτρινο φράγμα και το τσιμεντένιο αυλάκι που υπάρχουν σήμερα χτίστηκαν μόνιμα με τη βοήθεια του Δασαρχείου Σπερχειάδας μόλις το 1950 ακριβώς στην ίδια θέση και χάραξη των προϋπαρχόντων χωμάτινων – ξύλινων κατασκευών και πραγματικά ανακούφισαν τους Κυριακοχωρίτες από αυτή την επίμονη ετήσια εργασία.
Ο Λάιος Ευάγγελος, ο Σκαρλάτος Αποστόλης, η Σκαρλάτου Κούλα, η Σκαρλάτου Κωνσταντία και άλλοι μαρτυρούν ότι το αυλάκι υπήρχε τουλάχιστον 4 γενιές πίσω .”…. το αυλάκι πάντα υπήρχε στο χωριό” λένε “…. κάθε χρόνο φέρναμε το νερό στο χωριό με το αυλάκι “, συνεχίζουν και ….” να το φυλάξετε το αυλάκι για σας και τα παιδιά σας “ συμβουλεύουν τους νεώτερους.
Το επίθετο Σηκωμένο δόθηκε στο αυλάκι από την τεχνική που εφαρμόστηκε σε ένα κομμάτι του επειδή το φυσικό ανάγλυφο για 50 μέτρα οριζόντιας απόστασης χαμήλωνε υψομετρικά πολύ και δεν βοηθούσε στη φυσική ροή του νερού . Έτσι, σε απόσταση 500 μέτρων από τη Δέση, χτίστηκε τοίχος με ξερολιθιά ύψους 2,5 μέτρων και σηκώθηκε το αυλάκι.
Η παραδοσιακή άρδευση με το Σηκωμένο Αυλάκι στηρίζεται στον απλό φυσικό νόμο της βαρύτητας. Οι Κυριακοχωρίτες γνωρίζουν ότι με αυτή τη πρακτική, κάποια ποσότητα του νερού χάνεται στη διαδρομή από το φράγμα μέχρι τις καλλιέργειες. Ένα μέρος του νερού διηθείται, δηλαδή εισχωρεί στο έδαφος από τα ίδια τα αυλάκια ή από το έδαφος του κήπου πριν φτάσει στη ρίζα του φυτού ή εξατμίζεται. Η εξάτμιση είναι η μετατροπή ενός μέρους του νερού από υγρό σε αέριο και είναι αναπόφευκτη αφού τα αυλάκια σε όλο το μήκος τους είναι ανοικτά από πάνω. Βέβαια το νερό που χάνεται και δεν φτάνει στις καλλιέργειες είναι επωφελές για το περιβάλλον γιατί ανατροφοδοτεί τον υδροφόρο ορίζοντα και την άγρια βλάστηση της περιοχής.
Το γεγονός ότι το νερό είναι πολύτιμο και ότι η απόδοση της παραδοσιακής άρδευσης έχει κάποιες απώλειες, οδηγεί τους Κυριακοχωρίτες να εφαρμόζουν πιστά άγραφους νόμους. Οι νόμοι αυτοί αφορούν τη δίκαιη διανομή του νερού και καθορίζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ποτιστών ώστε να μην κατασπαταλάται το νερό . Επίσης παίρνουν μέτρα συντήρησης όλου του υδραυλικού έργου.
Η διανομή του νερού στο Κυριακοχώρι γίνεται βάσει του χρόνου που κάνει να αδειάσει η δεξαμενή. Σε κάθε ιδιοκτήτη ανάλογα με την επιφάνεια του χωραφιού που έχει να ποτίσει, αντιστοιχεί ένα χρονικό “μερίδιο” κατά τη διάρκεια του οποίου παίρνει όλο το νερό και στη συνέχεια το παίρνει ο επόμενος. Αυτές οι “βάρδιες νερού” αφορούν κάθε μέρα και άλλη ομάδα ποτιστών που ποτίζουν από τον ίδιο καταπότη και οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους με οικογενειακούς δεσμούς ή έχουν απλά σχέσεις γειτονίας.
Η παράδοση του Σηκωμένου Αυλακιού μεταδίδει από γενιά σε γενιά εμπειρικά και βιωματικά, γνώσεις που αφορούν τη διαχείριση του εδάφους και των υδάτων του ποταμού. Οι φορείς του στοιχείου γνωρίζουν ότι το αυλάκι πρέπει να διατρέχει σκιερή περιοχή γιατί σύμφωνα με τους νόμους της φυσικής η αύξηση της θερμοκρασίας του νερού από τις ακτίνες του ήλιου ευνοεί την εξάτμιση άρα και “το χάσιμο” του νερού. Γνωρίζουν επίσης, ότι τα κοπάδια των αιγοπροβάτων που μετακινούνται στο βουνό πίνουν νερό από κατάλληλα σημεία του αυλακιού όπου το έδαφος δεν είναι κατηφορικό και υπάρχει αρκετός χώρος για να κινηθούν δεξιά και αριστερά από τις όχθες του δίχως να κάνουν καταστροφές στο αυλάκι με τα ποδοβολητά τους. Επίσης αναγνωρίζουν ότι η χρήση της στέρνας – δεξαμενής βελτιώνει την απόδοση της άρδευσης. Στις επικλινείς καλλιέργειες γνωρίζουν ότι είναι σημαντικό να δημιουργούν ισοϋψή ισιώματα που στηρίζονται στα “δέματα” δηλαδή τοίχους κατασκευασμένους με πέτρες με σκοπό τη διευκόλυνση της καλλιέργειας. Γνωρίζουν τις ιδιότητες του εδάφους και σύμφωνα με τις καιρικές συνθήκες υπολογίζουν τις πραγματικές ανάγκες σε νερό σε κάθε στάδιο της ανάπτυξης των φυτών.
Το έτος 2021 ποτίζουν με το νερό από το Σηκωμένο Αυλάκι 70 οικογένειες. Σε έρευνα που έγινε το 2020 φάνηκε ότι το 100% των ερωτηθέντων οι οποίοι γεννήθηκαν ή κατάγονται από το Κυριακοχώρι ή είναι γαμπροί ή νύφες Κυριακοχωριτών, γνωρίζουν την παραδοσιακή αυτή πρακτική του ποτίσματος.
Κατά τη διάρκεια της ποτιστικής περιόδου και κάθε μέρα ακολουθείται το ίδιο τελετουργικό. Στις 6:30 το πρωί, ένας χωριανός μετά από συνεννόηση (πριν πολλά χρόνια ήταν ο νεροφόρος) διανύει 30λεπτη διαδρομή με τα πόδια, ανοίγει τη βάνα της δεξαμενής και διοχετεύει το νερό στο κεντρικό αυλάκι του οικισμού. Ταυτόχρονα μέσα στον οικισμό οι χρήστες δηλαδή οι χωριανοί που ποτίζουν, βγαίνουν νωρίς από το σπίτι, ακούγονται μέσα στην ησυχία του πρωινού με το καλημέρισμα τους και τις συνεννοήσεις τους, καθαρίζουν το κεντρικό αυλάκι που βρίσκεται έξω από την ιδιοκτησία τους και διορθώνουν τη θέση της «κόφτρας» τους( η κόφτρα είναι μία πέτρα τυλιγμένη με ύφασμα ή τσουβάλι που βρίσκεται σε κάθε είσοδο κήπου ή διακλάδωση του αυλακιού ή οποία λειτουργεί ως διακόπτης του νερού).Μέσα στον κήπο χαράζουν με την σκεπαρνιά ένα βασικό χωμάτινο αυλάκι σε ισοϋψή επιφάνεια που έχει το μεγαλύτερο υψόμετρο μέσα στον κήπο στο ¨κεφαλάρι¨ που θα υποδεχτεί το ορμητικό νερό του κεντρικού αυλακιού για να του μειώσει δραστικά την ταχύτητα . Στη συνέχεια χαράζουν με το διχαλάκι πολύ μικρής διατομής χωμάτινα αυλάκια που είναι κλάδοι του βασικού χωμάτινου αυλακιού και παρακλάδια τους, τα λεγόμενα «κλειδιά» και οδηγούν με τη βοήθεια της βαρύτητας το νερό σε συγκεκριμένη απόσταση από τη ρίζα του κάθε φυτού.
Ο πρώτος στον οποίο θα έρθει το νερό φωνάζει:
«Ε γειτόοοονοι, ήηηηρθε το νερό … σε καμιά ώρα να το μαζέψει ο επόμενος». Υπομονετικά περιμένουν όλοι τη σειρά τους. Στο τέλος του ποτίσματος ανοίγουν τη κόφτρα τους και σιγουρεύονται πως όλο το νερό θα συνεχίσει στον επόμενο κήπο. Ο τελευταίος χρήστης ανεβαίνει πάλι στην Αγία Παρασκευή για να «κόψει» το νερό μέσα στη δεξαμενή. Ο καθένας χρήστης είναι σημαντικός κρίκος αυτής της αλυσίδας ενεργειών και αν κάποιος χρήστης αδυνατεί να συμμετέχει για σοβαρό λόγο οι υπόλοιποι θα βοηθήσουν όταν έρθει η σειρά του.
Την ημέρα του ποτίσματος στη γειτονιά υπάρχει γιορτινή διάθεση και ενθουσιασμός. Όλα τα μέλη της οικογένειας που ποτίζει το κήπο της συμμετέχουν με κάποιο τρόπο. Τα παιδιά ξυπνούν νωρίτερα από το θόρυβο του νερού στο κεντρικό αυλάκι και παίζουν με το νερό. Άλλα βάζουν τα καραβάκια τους μέσα στο νερό και κάνουν αγώνες, άλλα παίζουν «μπουγέλο» και άλλα γκρινιάζουν γιατί δεν τους άφησε το νερό να κοιμηθούν λίγο παραπάνω. Οι νοικοκυρές δεν φτιάχνουν δύσκολο φαγητό την μέρα αυτή γιατί θα χρειαστεί να βοηθήσουν στο πότισμα του κήπου. Όταν η διαδικασία τελειώσει όλοι συνεχίζουν με τις υπόλοιπες καθημερινές τους δραστηριότητες και περιμένουν να ξανάρθει το νερό μετά από 8 μέρες αφού μέχρι τότε και κάθε μέρα θα έχουν άλλες ιδιοκτησίες τη σειρά τους.
Η παράδοση του Σηκωμένου Αυλακιού κρατάει το χωριό ζωντανό. Οι μόνιμοι κάτοικοι του χωριού φορείς του στοιχείου, στηρίζουν την επιβίωσή τους στα αγροδιατροφικά προϊόντα που παράγουν στον κήπο με το τρεχούμενο νερό του βουνού. Οι φορείς που μένουν μακριά και κάνουν χιλιόμετρα για να προσεγγίσουν το χωριό στηρίζουν την ποιότητα της διατροφής τους, σε αντίθεση με τα προϊόντα που θα βρουν στην πόλη, στα πολύτιμα αγροδιατροφικά προϊόντα του χωριού.
Επίσης, το Σηκωμένο Αυλάκι συνδέεται με την κτηνοτροφία και όλα τα κτηνοτροφικά προϊόντα, αφού τα κοπάδια των αιγοπροβάτων που μετακινούνται το καλοκαίρι από τη στάνη τους στο χωριό, στη στάνη τους στη βουνοκορφή Ρομπόλα ποτίζονται με το νερό του αυλακιού.
Φορείς του στοιχείου είναι οι 70 οικογένειες του Κυριακοχωρίου που ποτίζουν τους κήπους και τις δεντροκαλλιέργειες τους με το νερό που έρχεται από το βουνό με το Σηκωμένο αυλάκι. Οι τεχνικοί του χωριού που έχουν την ευθύνη της συντήρησης του Σηκωμένου αυλακιού κατά τη διάρκεια όλου του έτους είναι πολύ σημαντικοί φορείς του στοιχείου. Κατέχουν την τεχνογνωσία της συλλογής του νερού από τον ποταμό, την διοχέτευσή του στον κεντρικό υδραύλακα μήκους 5,5 χλμ και την αποθήκευσή του στην υπαίθρια στέρνα. Φορέας του στοιχείου, επίσης, είναι η τοπική κοινότητα Κυριακοχωρίου η οποία μέσω του προέδρου της είναι υπεύθυνη για την καλή λειτουργία των κανόνων που αφορούν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ποτιστών. Φορέας του στοιχείου είναι το Δασαρχείο Σπερχειάδας το οποίο και είχε αναλάβει το 1950 την μετατροπή όλου του υδραυλικού έργου (φράγμα και αυλάκι) από χωμάτινο σε πέτρινο. Φορείς του στοιχείου, ακόμη, είναι ο Πολιτιστικός και Εξωραϊστικός Σύλλογος των Απανταχού Κυριακοχωριτών όπως και τοπικοί σύλλογοι ποδηλατικοί και πεζοπορικοί – ορειβατικοί. Επιπλέον, φορείς του στοιχείου είναι ιδιώτες που αναδεικνύουν με τις δράσεις τους την παραδοσιακή πρακτική της άρδευσης με το Σηκωμένο αυλάκι.
Το στοιχείο εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2021.
