Περιγραφή
Η «Νύχτα των Στοιχειών» είναι η αναπαράσταση του τοπικού θρύλου του Στοιχειού της Χάρμαινας και επιτελείται τα τελευταία 26 χρόνια. Πραγματοποιείται κάθε χρόνο το τελευταίο Σάββατο των Αποκριών στην Άμφισσα. Στους δρόμους της πόλης περιηγούνται άντρες, γυναίκες και παιδιά, κωδωνοφόροι, δερματοφόροι και μεταμφιεσμένοι με ζωόμορφες εμφανίσεις, συνοδεύοντας το ομοίωμα του Στοιχειού της Χάρμαινας.
Στην Άμφισσα κατά το παρελθόν, από την περίοδο της Τουρκοκρατίας μέχρι και τη δεκαετία του 1960, ήκμασε ιδιαίτερα η βιοτεχνία της βυρσοδεψίας. Αυτή λάμβανε χώρα στη συνοικία της Χάρμαινας, όπου μέχρι σήμερα σώζονται τα εργαστήρια των βυρσοδεψών. Οι παλιοί βυρσοδέψες της συνοικίας της Χάρμαινας, αφηγούνταν το θρύλο του Στοιχειού της Χάρμαινας. Κατά τον θρύλο ο Κωνσταντής, ήταν ένας βυρσοδέψης που αγαπούσε τη Λενιώ. Όταν η Λενιώ σκοτώθηκε, ο Κωνσταντής δεν άντεξε την απώλειά της, αυτοκτόνησε και στοίχειωσε στην πηγή της Χάρμαινας. Έκτοτε, σύμφωνα με το θρύλο, έγινε προστάτης των βυρσοδεψών και έβγαινε με τη μορφή ζώου, από το λαγούμι της πηγής τις νύχτες για να περιέλθει τα σοκάκια της παραδοσιακής συνοικίας ή για να θρηνήσει ουρλιάζοντας το θάνατο κάποιου Χαρμαινιώτη. «Παλιά πίστευαν πώς στις υδροπηγές της Χάρμαινας, των Πηγαδιών και της Τέχολης οι Σαλωνίτες είχαν τοποθετήσει από έναν ογκώδη φύλακα που τον ονόμαζαν στοιχειό και του έδιναν το σχήμα βοδιού με υπερφυσικό ανάστημα» (Κραβαρτογιάννου Δρόσου, Ιστορία της πόλεως Αμφίσσης, Συμπληρώματα, Εκδ. Σύλλογος Απανταχού Αμφισσέων τα Σάλωνα, Άμφισσα 1997, σ. 291)
Το δρώμενο ξεκινά κάθε χρόνο το βράδυ της Παρασκευής της Τυρινής, με το «Ξύπνημα του Κωνσταντή» στο χώρο της Χάρμαινας και κορυφώνεται το Σάββατο της Τυρινής, με την κάθοδο του ομοιώματος του Στοιχειού της Χάρμαινας από τα σκαλιά του Αγίου Νικολάου, προς την Πλατεία Κεχαγιά, όπου λαμβάνει χώρα η πάλη του με τα άλλα δύο στοιχειά, της Τέχολης και του Γκυριζιού, και η τελική επικράτηση του Στοιχειού της Χάρμαινας.
Η αναπαράσταση του θρύλου ξεκίνησε 1995, επί δημαρχίας Παναγιώτας Γαζή και αντιδημαρχίας Γιάννη Παπαρίδη. Τότε ξεκίνησε η διοργάνωση της Νύχτας των Στοιχειών με κεντρική ιδέα τη δραματοποίηση του θρύλου του Στοιχειού της Χάρμαινας.
Το δρώμενο της αναπαράστασης του θρύλου του Στοιχειού της Χάρμαινας, εξελίσσεται γύρω από το ομοίωμα του στοιχειού. Σύμφωνα με το θρύλο, το στοιχείο της Χάρμαινας ήταν ζωόμορφο ή κυνόμορφο, όπως ζωόμορφα ήταν και τα υπόλοιπα στοιχειά που περιγράφονται στους τοπικούς θρύλους (Τέχολης, Γκυριζιού). Η ανάγκη της εικαστικής απόδοσής τους για τη δραματοποίηση του θρύλου, μέσα από τη Νύχτα των Στοιχειών, οδήγησε τους πρώτους διοργανωτές στη χρήση πρώτων υλών, γνώριμων στους Αμφισσείς, ήδη από την εποχή που ανθούσαν στην πόλη διάφορες βιοτεχνίες. Το στοιχειό της Χάρμαινας φιλοτεχνείται με τρόπο, ώστε να μπορεί να μεταφερθεί εύκολα. Το ύψος του συνήθως υπερβαίνει τα τρία μέτρα και ως υλικά κατασκευής του χρησιμοποιούνται ελαφρά ξύλα, λινάτσες, σχοινιά, υφάσματα και χρώματα. Η τελική του όψη είναι ζωόμορφη και τρομακτική. Κατά τον ίδιο τρόπο δημιουργούνται και τα άλλα δυο στοιχειά που συμμετέχουν στο δρώμενο.
Για όσους συμμετέχουν στην αναπαράσταση του θρύλου, δεν υπάρχουν περιορισμοί φύλου ή ηλικίας. Μπορούν να συμμετάσχουν ελεύθερα ντόπιοι και επισκέπτες, οργανωμένοι σε μικρές ομάδες π.χ. ανά τμήμα τάξης, αν πρόκειται για μαθητές ή ανά παρέες αλλά και μεμονωμένα. Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η εμπλοκή στην ανωτέρω διαδικασία φοιτητών του ΤΕΙ της πόλης μας, που προέρχονται από διάφορα μέρη της Ελλάδας. Αυτοί γοητεύονται από τη διαδικασία της προετοιμασίας και από το ίδιο το δρώμενο και πολλές φορές, χρόνια μετά την αποφοίτησή τους, επανέρχονται στην πόλη κατά την εν λόγω περίοδο.
Οι συμμετέχοντες στο δρώμενο, αναλαμβάνουν να υποδυθούν τους βασικούς ρόλους του Κωνσταντή και τη Λενιώς (ένας νεαρός άνδρας και μια νεαρή γυναίκα, διαφορετικοί κάθε χρόνο) και τους ρόλους ταμπάκηδων που εργάζονταν στη Χάρμαινα. Πλήθος συμμετεχόντων αναλαμβάνουν τους δευτερεύοντες ρόλους και μεταμφιέζονται σε ξωτικά, νεράιδες, ντεβέτσκες, μποτσνάκηδες και αχυρένιους. Αυτοί που αναλαμβάνουν τους δευτερεύοντες ρόλους ντύνονται με δέρματα ζώων, περιβάλλονται πολλά σαλωνίτικα κουδούνια και γενικώς αυτοσχεδιάζουν, ώστε βάφοντας τα πρόσωπά τους να φαίνονται τρομακτικοί, πάντοτε στο πλαίσιο της εικαστικής ιδέας που διέπει τη διοργάνωση. Οι ρόλοι είναι καθιερωμένοι, αλλά στους δευτερεύοντες, των ακολούθων του στοιχειού της Χάρμαινας που προαναφέρθηκαν, οι συμμετέχοντες απολαμβάνουν σχετική ελευθερία. Οι βασικοί ρόλοι επιλέχτηκαν όπως περιγράφονται στο θρύλο, ενώ οι δευτερεύοντες προέρχονται από άλλους τοπικούς θρύλους και δοξασίες.
Την τελευταία Παρασκευή των Αποκριών, αφού δύσει ο ήλιος, οι Αμφισσείς και οι φιλοξενούμενοί τους, συγκεντρώνονται στη Χάρμαινα, όπου με τους υποβλητικούς ήχους παραδοσιακών οργάνων, σαλωνίτικων κουδουνιών και μετάλλων, αρχίζει η αναπαράσταση του θρύλου με το «Ξύπνημα του Κωνσταντή», με μουσική και χορό, προκειμένου την επόμενη μέρα να γίνει η ετήσια κάθοδος του Στοιχειού στο κέντρο της πόλης.
Την επόμενη μέρα, το Σάββατο της Τυρινής, πριν ακόμη δύσειοήλιος, οι δρόμοι γύρω από το Εικαστικό Εργαστήρι (στο κέντρο της πόλης) γεμίζουν από τους συντελεστές του δρώμενου. Εκεί μεταμφιέζονται με δέρματα ζώων, σχοινιά και κουδούνια, βάφουν τα πρόσωπά τους και λαμβάνουν το ομοίωμα του στοιχειού (εικαστική δημιουργία),ώστε να το μεταφέρουν στην αυλή του Αϊ-Νικόλα, στην κορυφή της βοτσαλωτής κλίμακας που οδηγεί στην πλατεία Κεχαγιά. Κατά τις 8 το βράδυ, η πόλη σκοτεινιάζει και στην πλατεία Κεχαγιά λαμβάνει χώρα η δραματοποίηση του θρύλου του Στοιχειού της Χάρμαινας, με δύο νέους (άνδρα και γυναίκα) να υποδύονται τον Κωνσταντή και τη Λενιώ. Ακολούθως πραγματοποιείται η κάθοδος του ομοιώματος του στοιχειού και των μεταμφιεσμένων που το συνοδεύουν, από τον Άγιο Νικόλαο στην πλατεία Κεχαγιά. Προηγούνται αλαλάζοντας και παράγοντας έντονους μεταλλικούς ήχους οι νεράιδες, οι αχυρένιοι, οι ντεβέτσκες, οι μποτσνάκηδες και τα ξωτικά. Ακολουθεί το στοιχειό που αργά και αρχοντικά, κατέρχεται ένα-ένα τα 116 σκαλοπάτια του Αϊ Νικόλα. Αποφασιστικά φθάνει στον χώρο της πάλης με τα άλλα δύο στοιχειά (ομοιώματα των στοιχειών των συνοικιών της Τέχολης και του Γκυριζιού, που προσέρχονται στον χώρο από άλλους δρόμους). Ακολουθεί έντονη πάλη μεταξύ των στοιχειών, με νικητή πάντοτε το Στοιχειό της Χάρμαινας. Ακολουθεί γλέντι στους δρόμους τις πόλης.
Η μουσική που πλαισιώνει την αναπαράσταση του θρύλου εξάγεται από χάλκινα και ξύλινα, παραδοσιακά, πνευστά όργανα (π.χ. κλαρίνο, γκάιντα). Έχει αναφορές σε παραδοσιακά ακούσματα και συμβάλλει στη δημιουργία μυστηριακής και υποβλητικής ατμόσφαιρας.
Το Ξύπνημα του Κωνσταντή λαμβάνει χώρα στη συνοικία της Χάρμαινας, που βρίσκεται στο βορειοδυτικό τμήμα της Άμφισσας. Πρόκειται για τη συνοικία με τα παλαιά πλινθόκτιστα εργαστήρια των βυρσοδεψών. Η περιοχή ευνοούσε την τέχνη της βυρσοδεψίας, λόγω του άφθονου νερού που διέθετε και ήταν απαραίτητο για τον τρόπο κατεργασίας των δερμάτων. Στη Χάρμαινα, όπου εργάζονταν και ζούσαν στα γύρω σπίτια οι ταμπάκηδες με τις οικογένειές τους, γεννήθηκαν θρύλοι με βασικότερο αυτόν του στοιχειού της. Η έκταση της Χάρμαινας είναι περίπου 3.000 τ.μ. και η αρχιτεκτονική της παραμένει αναλλοίωτη από την εποχή που τα βυρσοδεψία της ήταν σε πλήρη άνθιση. Σήμερα λειτουργεί μόνο ένα ταμπάκικο. Παλιά ταμπάκικα έχουν ανακαινισθεί και λειτουργούν ως ξενώνες, ως πινακοθήκη, εργαστήρια εικαστικών και καφενείο. Απέχει πέντε λεπτά, με τα πόδια, από τον Άγιο Νικόλαο και λίγο περισσότερο από την πλατεία Κεχαγιά.
Η προεργασία της Νύχτας των Στοιχειών γίνεται στο Εικαστικό Εργαστήρι της Άμφισσας. Το κτήριο του Εικαστικού Εργαστηρίου Άμφισσας, αποτελεί αρχιτεκτονικά κλασικό δείγμα οικοδομήματος της πόλης κατά την περίοδο του μεσοπολέμου και βρίσκεται στο ιστορικό της κέντρο, στη σκιά του ιστορημένου από τον μεγάλο ζωγράφο Σπύρο Παπαλουκά, Ιερού Μητροπολιτικού Ναού της Άμφισσας και δίπλα στο Πνευματικό Κέντρο Άμφισσας, όπου στεγάζονται η Δημοτική Βιβλιοθήκη και το Δημοτικό Ωδείο. Ο συνεχής διάλογος του δρώμενου του Στοιχειού με τη ζώσα παράδοση του τόπου και με την πολιτιστική του ζωή είναι προφανής.
Η προετοιμασία της αναπαράστασης γίνεται στο εικαστικό εργαστήρι, επειδή ο συγκεκριμένος χώρος προσφέρεται από τη λειτουργία του, για τις εικαστικές δημιουργίες των τριών στοιχειών, του μεγάλου της Χάρμαινας και των δύο μικρότερων, της Τέχολης και του Γκυριζιού. Επίσης, εκεί μεταμφιέζονται και βάφονται οι συμμετέχοντες για να συμμετάσχουν στην αναπαράσταση.
Η περίοδος της προετοιμασίας είναι μια πολιτιστικά παραγωγική περίοδος, οπότε στο κέντρο της Άμφισσας, οι έχοντες πολιτιστικά ενδιαφέροντα, καλλιτέχνες και το σπουδαιότερο, μαθήτριες και μαθητές όλων των βαθμίδων της εκπαίδευσης, συμπράττουν για την αναπαράσταση του θρύλου.
Το τελικό δρώμενο, το βράδυ του Σαββάτου της Τυρινής, λαμβάνει χώρα στην μεγάλη βοτσαλωτή κλίμακα του Ι.Ν. Αγίου Νικολάου, που ενώνει τις άνω γειτονιές της παλιάς πόλης με την αγορά. Αυτή την κλίμακα κατέρχεται το ομοίωμα του Στοιχειού της Χάρμαινας και στο κέντρο της πλατείας που καταλήγει (πλατεία Κεχαγιά) γίνεται αναπαράσταση του θρύλου του Κωνσταντή και η τελική πάλη των στοιχειών.
Ο εξοπλισμός που είναι απαραίτητος είναι προβιές, κουδούνια, σχοινιά, λινάτσες, μέταλλα για την παραγωγή ήχου και γαιώδη χρώματα. Αυτά επιλέχτηκαν για την εικαστική αποτύπωση της αναπαράστασης, επειδή κατά το παρελθόν στην Άμφισσα ήκμαζαν οι βιοτεχνίες που τα παρήγαγαν. Επίσης, χρειάζονται ηχητικά και φωτιστικά συστήματα.
Πέρα από τη βιοτεχνία της βυρσοδεψίας, άλλη βιοτεχνία που άνθησε στην Άμφισσα, ήταν αυτή των κωδωνοποιών. Τα κουδουνάδικα της πόλης ήταν πάνω από είκοσι και οι εργάτες που απασχολούνταν σε αυτά πάνω από 60. Η Άμφισσα προμήθευε με τα κουδούνια της τα ποίμνια όλης της Ελλάδας και έκανε εξαγωγές σε βαλκανικά κράτη. Στο πρώτο σήμα του Ραδιοφωνικού Σταθμού των Αθηνών, τη δεκαετία του 1930, ο ήχος της φλογέρας συνοδεύτηκε από αμφισσιώτικα κουδούνια, τα οποία σώζονται σήμερα στο χώρο του ιστορικού αρχείου της ΕΡΤ.
Η βιοτεχνία των σχοινοποιών άφησε και αυτή το δικό της αποτύπωμα στην ιστορία της πόλης. Οι σχοινοποιοί, χρησιμοποιώντας μαλλί κατσικιών, που προμηθεύονταν από τα ταμπάκικα μετά την κατεργασία των δερμάτων, έπλεκαν σχοινιά και ελαιόπανα που χρησιμοποιούνταν για την περισυλλογή των ελιών και για την παραγωγή σάκων μέσα στους οποίους τις μετέφεραν στα λιοτρίβια.
Οι συγκεκριμένες πρώτες ύλες, επιλέχτηκαν τόσο για την εικαστική αποτύπωση των στοιχειών, όσο και για τις μεταμφιέσεις των ακολούθων τους, γιατί παντρεύουν και διασώζουν μεγάλα κομμάτια της ιστορίας των βιοτεχνιών της πόλης, που κατά το παρελθόν λειτουργούσαν συμπληρωματικά η μία προς την άλλη και χαρακτηρίζουν την προβιομηχανική περίοδο της Άμφισσας.
Το στοιχείο εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2021.
