Περιγραφή
Τα πανηγύρια αποτελούν κορυφαία έκφραση γλεντιού των ικαριακών κοινοτήτων και σημαντικό πλαίσιο για πλήθος άλλων πολιτισμικών εκφράσεων, όπως μουσικοχορευτικές επιτελέσεις, τελετουργίες, εθιμικές παραδόσεις, παραγωγικές και ανταλλακτικές πρακτικές. Αποτελούν, επιπλέον, σημαντικό πλαίσιο για την ανανέωση συγγενικών και φιλικών δεσμών ανάμεσα σε άτομα, οικογένειες και χωριά, καθώς και για την ανανέωση τοπικών ταυτοτήτων (π.χ. χωριανού/-ής, Ικαριώτη/Ικαριώτισσας). Ιστορικά, έχουν συμβάλλει στη βελτίωση των όρων ζωής των κοινοτήτων μέσω της υλοποίησης κοινωφελών έργων.
Φορείς των πανηγυριών στην Ικαρία είναι οι τοπικοί σύλλογοι, πολιτιστικοί, εξωραϊστικοί ή άλλοι. Σε κάποια χωριά τη διοργάνωση αναλαμβάνει επιτροπή χωριανών και όλο και σπανιότερα η εκκλησιαστική επιτροπή. Σε τόπους εγκατάστασης μεταναστών, όπου αναπαράγεται αυτή η πολιτισμική πρακτική, φορείς είναι οι σύλλογοι και οι αδελφότητες των κοινοτήτων της διασποράς του εσωτερικού και του εξωτερικού. Οι σύλλογοι της Ικαρίας και της διασποράς συνεργάζονται συχνά με τον Δήμο Ικαρίας για την υλοποίηση και τη συντήρηση έργων υποδομής στα χωριά, αξιοποιώντας τα έσοδα από τη διεξαγωγή των πανηγυριών.
Πανηγύρια τελούνται ανήμερα της γιορτής των αγίων, στους οποίους είναι αφιερωμένες οι εκκλησίες των χωριών, ενοριακές ή ξωκλήσια. Η εκκλησιαστική γιορτή κορυφώνεται το πρωί, με τη θεία λειτουργία και κλείνει με λιτανεία γύρω από τον ναό. Ακολουθεί γλέντι στον αυλόγυρο της εκκλησίας ή σε άλλο μέρος όπου συνήθως συναθροίζεται η κοινότητα.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου στις πιο σημαντικές γιορτές του χριστιανικού εορτολογίου τελούνται στην Ικαρία πάνω από ογδόντα πανηγύρια. Τα περισσότερα εξακολουθούν να γίνονται ανήμερα της Κοίμησης της Θεοτόκου. Στις μέρες μας, εκτός από τους ντόπιους και τους μετανάστες πρώτης και δεύτερης γενιάς, στα καλοκαιρινά πανηγύρια, ιδίως στα αυγουστιάτικα, συμμετέχουν και χιλιάδες άνδρες και γυναίκες που δεν κατάγονται από το νησί, κυρίως νεαροί και νεαρές, αρκετοί/-ες από τους οποίους επιστρέφουν και τις επόμενες χρονιές.
Το φαγητό που διατίθεται στα πανηγύρια αποτελείται από κατσικίσιο κρέας, κρασί, χωριάτικη σαλάτα και τηγανητές πατάτες. Σε πανηγύρια χωριών κυρίως της νοτιοανατολικής Ικαρίας το κρέας συνοδεύεται με πιλάφι. Επιπλέον, εκτός από κρασί, τα τελευταία χρόνια διατίθενται επιπλέον μπύρες και αναψυκτικά. Οι τιμές του φαγητού και των ποτών στα πανηγύρια ήταν και παραμένουν υψηλότερες από εκείνες της αγοράς, χωρίς οι ντόπιοι να δυσανασχετούν, καθώς εκλαμβάνουν την κατανάλωση στο πανηγύρι ως προσφορά στο χωριό.
Η προετοιμασία ενός πανηγυριού ξεκινά αρκετές μέρες νωρίτερα με τα μέλη του συλλόγου ή μια επιτροπή χωριανών να αποφασίζουν για τις ποσότητες που θα διατεθούν, ποια ορχήστρα θα προσκληθεί κ.ά. Το κρέας, το κρασί και τα υπόλοιπα συνοδευτικά τα προμηθεύεται «το πανηγύρι» κατά προτεραιότητα από χωριανούς και από την τοπική εμπορική αγορά. Την προετοιμασία αναλαμβάνουν χωριανοί, μόνιμοι κάτοικοι και μετανάστες που βρίσκονται εκεί για τις καλοκαιρινές τους διακοπές ή έχουν έρθει ειδικά για το πανηγύρι του χωριού τους. Για την προετοιμασία ενός πανηγυριού συνεργάζονται άτομα διαφορετικών ηλικιών και η προσφορά εργασίας στα πανηγύρια θεωρείται προσφορά στο χωριό και τιμή για εκείνον που προσφέρει.
Την παραμονή του πανηγυριού καθαρίζεται η εκκλησία και ο χώρος όπου θα τελεστεί το γλέντι, στήνονται οι πάγκοι «σειραΐλα» (στη σειρά), συγκεντρώνονται τα προϊόντα που θα διατεθούν και ξεκινά η παρασκευή του φαγητού. Την προηγούμενη πρέπει να τεμαχιστούν τα σφάγια και το βράδυ της παραμονής να ξεκινήσει το βράσιμο των μεγάλων σε ηλικία ζώων, ώστε με την απόλυση να βρουν οι πιστοί έτοιμη την «πρόθεση» (βραστό κρέας και ζωμό).
Την επίβλεψη και ευθύνη του βραστού την έχουν συνήθως εκείνοι που έχουν γνώση για το πώς μαγειρεύουμε μεγάλες ποσότητες, συνήθως κτηνοτρόφοι ή ακόμη και μάγειροι στα καράβια. Το κρέας που προορίζεται για ψητό, προετοιμάζεται αποβραδίς συνήθως από άνδρες με τη βοήθεια και της νεολαίας και ανήμερα το πρωί ψήνεται στους φούρνους της περιοχής.
Κύριες επιτελεστικές τέχνες που απαντώνται στα πανηγύρια είναι η μουσική, ο χορός και το τραγούδι. Χαρακτηριστικός τοπικός χορός είναι ο ικαριώτικος, που εκτελείται με βιολί και κάποιες φορές με τσαμπούνα (άσκαυλος) ή – κατά την τοπική ονομασία, τσαμπουνοφυλάκα. Το βιολί συνοδεύεται από μπουζούκι, κιθάρα, κρουστά και ενίοτε αρμόνιο. Εκτός από τον ικαριώτικο χορό, στο μουσικό ρεπερτόριο των πανηγυριών περιλαμβάνονται και παραδοσιακοί νησιώτικοι και μικρασιατικοί χοροί, όπως συρτοί, καρσιλαμάδες, αλλά και χοροί από άλλες περιοχές της Ελλάδας, όπως καλαματιανοί και τσάμικα, συνήθως κατά παραγγελία επισκεπτών ή μη εντοπίων που έχουν παντρευτεί εντόπιο/-α ή κάτοικο της διασποράς. Περιλαμβάνονται, επιπλέον, ευρωπαϊκοί χοροί, όπως βαλς και ταγκό, που χορεύονται από όλους τους πανηγυριστές, μεγαλύτερους σε ηλικία και νεότερους, ντόπιους, Ικαριώτες της διασποράς και επισκέπτες του νησιού. Το φοξαγκλέ χορεύεται κυρίως από ζευγάρια ηλικιωμένων Ικαριωτών. Από το μουσικό ρεπερτόριο δεν λείπουν και σύγχρονα ακούσματα, κυρίως έντεχνα ζεϊμπέκικα, αντανακλώντας την προσαρμογή του ρεπερτορίου των πανηγυριών στις προτιμήσεις της νεολαίας, εντόπιας και μη. Για χορό σηκώνονται όσοι πανηγυριώτες το επιθυμούν, δίχως να τηρείται σειρά στην παράταξη των μελών του χορού ή να τηρούνται έμφυλες διακρίσεις. Το γλέντι κρατά όλη την ημέρα ή όλο το βράδυ, ανάλογα με το αν πρόκειται για ημερήσιο ή βραδινό πανηγύρι.
Λίγες μέρες μετά το πανηγύρι αναρτάται στο καφενείο ή σε άλλο χώρο της κοινότητας ο Απολογισμός, που περιλαμβάνει τα έσοδα, τα έξοδα και το κέρδος. Τα κέρδη διατίθενται σε κοινωφελείς σκοπούς, δηλαδή σε έργα που έχουν κριθεί από τους κατοίκους και τους συλλόγους ως αναγκαία για τη βελτίωση των όρων ζωής στο χωριό. Οι Ικαριώτες αναγνωρίζουν το στοιχείο της διάθεσης των εσόδων σε κοινωφελείς σκοπούς ως ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των ικαριώτικων πανηγυριών.
Παρά τη λεπτομερή προετοιμασία, πάντα υπάρχει κίνδυνος ένα πανηγύρι να «μην πάει καλά», δηλαδή είτε το κρέας να τελειώσει πολύ νωρίς είτε να μη διατεθεί όλο, λόγω μικρότερης της αναμενόμενης προσέλευσης του κόσμου (κρασιά και μπίρες μπορούν να επιστραφούν). Σε αυτή την περίπτωση, το περίσσιο κρέας αγοράζεται από τους χωριανούς την επόμενη ημέρα, πράξη που επίσης νοείται ως προσφορά στο χωριό. Εναλλακτικά, διοργανώνεται ένα μικρό γλέντι για τους χωριανούς, ώστε να καταναλωθεί το κρέας, αλλά και για να ευχαριστηθούν οι χωριανοί, που χάρη στον κόπο τους έγινε το πανηγύρι.
Σημαντικοί παράγοντες για την επιτυχία ενός πανηγυριού θεωρούνται, επιπλέον, το κρασί και η μουσική. Τυχόν δυσαρέσκεια των πανηγυριωτών για κακής ποιότητας κρασί ή για το μουσικό ρεπερτόριο μπορούν να επηρεάσουν τη φήμη ενός πανηγυριού, μειώνοντας την προσέλευση του κόσμου την επόμενη χρονιά. Κάποιες φορές, αν στο χωριό υπάρχει πρόσφατος θάνατος συγχωριανού, τα πανηγύρια ματαιώνονται από σεβασμό στη μνήμη του.
Το στοιχείο εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2021.
