Περιγραφή
Το έθιμο της γιορτής των Σίχνων ή «Σιχνοφόρια» τελείται στο Λιτόχωρο, ανήμερα των Θεοφανείων και την επομένη ημέρα, του Ιωάννου του Προδρόμου. Πρόκειται για εθνικοθρησκευτική γιορτή με ρίζες στο Βυζάντιο, η οποία συνεχίζεται από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας μέχρι και σήμερα. Τα Σίχνα είναι ψηλοί ιστοί (κοντάρια) με ασημένιο ή χρυσό σταυρό στην κορυφή, που φέρουν πολύχρωμες σημαίες (λάβαρα). Αντιπροσωπεύουν κάθε εξωκλήσι της περιοχής ή είναι αφιερώματα συντεχνιών και οικογενειών ναυτικών και συμμετέχουν με καθορισμένη ιεροτελεστία στον καθαγιασμό των υδάτων και στον εορτασμό των Φώτων στο Λιτόχωρο.
Πιο συγκεκριμένα, τα Σίχνα είναι σημαίες σε ιστούς με ασημένιους σταυρούς στην κορυφή, που συνοδεύουν την πομπή των πιστών στον αγιασμό των υδάτων την ημέρα των Θεοφανείων, που λαμβάνει χώρα στη θέση Λάκος στις απολήξεις του φαραγγιού του ποταμού Ενιπέα στο Λιτόχωρο του Ολύμπου. Αποτελούν την κυριότερη θρησκευτική τελετή στη λάμψη του Ολύμπου και γιορτάζονται από τους Λιτοχωρινούς επί αιώνες.
Στην τελική πομπή των Σίχνων που ξεκινά από την Πλατεία του Λιτοχώρου (χαΐρι για τους ντόπιους) προηγούνται μόνο τα εξαπτέρυγα και οι εικόνες.
Οι κάτοικοι του Λιτοχώρου, που με βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα έκτισαν 14 εκκλησίες στις υπώρειες του μυθικού βουνού, κράτησαν το έθιμο ζωντανό μέχρι και τις μέρες μας. Κάθε εκκλησία έχει το δικό της λάβαρο. Σίχνο έχει και το μοναστήρι του Αγίου Διονυσίου του εν Ολύμπω, που μόνασε στην περιοχή τον 16ό αιώνα. Τα τελευταία χρόνια, τα Σίχνα είναι περισσότερα σε αριθμό από 15.
Τα Σίχνα είναι σημαίες διαστάσεων 1,50 x 1,15 μέτρα περίπου με έντονα χρώματα και ένα σταυρό στη μέση. Τα Σίχνα αναρτώνται πάνω σε κοντάρια τουλάχιστον 8 μέτρων και στην κορυφή τους αναρτάται σταυρός λιτανείας, στολισμένος γύρω- γύρω με χρυσά ή άσπρα φλουριά. Στην περίμετρο του υφάσματος της σημαίας είναι ραμμένα χρυσά κρόσια (ή κρόσια στο χρώμα του σταυρού που υπάρχει στο κέντρο της σημαίας) και κατά διαστήματα χρυσά ή ασημένια κουδουνάκια, σε μέγεθος φουντουκιού, που καθώς ανεμίζουν στον αγέρι του Ολύμπου δημιουργούν μια πολύφωνη μελωδία..
Τα Σίχνα εμφανίζονται μόνο μία φορά τον χρόνο, στα Θεοφάνια, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων στο πέρασμα των χρόνων.
Τα Σίχνα σήμερα φυλάγονται στους τρεις κύριους Ιερούς Ναούς, τον Άγιο Δημήτριο, τον Άγιο Νικόλαο και τον Άγιο Γεώργιο, έναν για κάθε ενορία του Λιτοχώρου.
Στους τρεις κύριους ναούς «αρματώνονται» τα Σίχνα από τον νεωκόρο και τους βοηθούς του. Τοποθετείται η σημαία στον ιστό. Η διαδικασία αυτή λέγεται μέχρι και τις μέρες μας δέσιμο των σταυρών, μιας και στο τέλος του «αρματώματος», στην κορυφή του Σίχνου τοποθετείται με περισσή ευλάβεια ο σταυρός .
Στις μέρες μας, μέσα στο καθολικό του κάθε Ιερού Ναού τοποθετούνται τα «αρματωμένα» Σίχνα, πάντα σε συγκεκριμένες θέσεις, για να λάβει χώρα ο Μεγάλος Αγιασμός της παραμονής των Φώτων.
Ανήμερα των Θεοφανίων, μετά τη λειτουργία, ορίζονται, με άτυπη διαδικασία κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας, οι άντρες που θα σηκώσουν τα Σίχνα, οι λεγόμενοι Σιχνοφόροι. Σήμερα υπάρχουν οικογένειες και άνδρες που κράτησαν το ίδιο Σίχνο για πάνω από 30 χρόνια.
Η πομπή ξεκινά από τον Άγιο Δημήτριο και τον Άγιο Γεώργιο και η συνάντηση των τριών ενοριών γίνεται στην Κεντρική Πλατεία του Λιτοχώρου, κάτω από το καμπαναριό του Αγίου Νικολάου, όπου βρίσκονται ήδη τα Σίχνα του Αγίου Νικολάου. Κατά τη διάρκεια των πομπών προς τον Άγιο Νικόλαο γίνονται στάσεις, όπου οι Σιχνοφόροι ψάλλουν ένα μακρόσυρτο και ιδιότυπο «Κύριε Ελέησον», το οποίο συνεχίζεται και μετά το αντάμωμα των τριών ενοριών και την πορεία προς τον Λάκο.
Όλο το εκκλησίασμα των ναών με επικεφαλής του ιερείς του Λιτοχώρου, τους ψάλτες και τα παιδιά με τα εξαπτέρυγα και τις εικόνες, ενώνονται σε μια μεγάλη πομπή, όπου τα Σίχνα ακολουθούν τα εξαπτέρυγα και τις εικόνες.
Μέχρι και τις μέρες μας, εντονότερα στο παρελθόν, οι γηραιότεροι από τα μπαλκόνια των σπιτιών αποδίδουν τιμές – με ντουφεκιές – στην πομπή των Σίχνων. Αυτό μας δείχνει πως αποτελούν κειμήλια μεγάλης αξίας.
Η πομπή καταλήγει στην θέση Λάκος στις απολήξεις του φαραγγιού του Ενιπέα ποταμού, όπου γίνεται και ο αγιασμός των υδάτων. Τα Σίχνα παρατάσσονται γύρω από την κυκλική γούρνα, που βρίσκεται δίπλα στον Ενιπέα ποταμό και οι Σιχνοφόροι μαζί με τους υπόλοιπους πιστούς παρακολουθούν τον Αγιασμό. Κατά την διαδικασία ο σταυρός ρίχνεται μέσα στη γούρνα και οι νεαροί Λιτοχωρίτες βουτούν για να βρούνε τον Σταυρό. Στο τέλος της διαδικασίας, τα Σίχνα βουτιούνται τρεις φορές στα παγωμένα και αγιασμένα νερά του Ενιπέα. Στην συνέχεια επιστρέφονται από τους Σιχνοφόρους στους κεντρικούς ναούς και την επόμενη ημέρα, ανήμερα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, ξεκινά η αποσυναρμολόγησή τους και η φύλαξή τους.
Για τους ντόπιους τα Σίχνα θεωρούνται βυζαντινά λάβαρα. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πως η λέξη προέρχεται από το λατινικό signum.
Tα Σίχνα του Λιτοχώρου είναι σημαίες εκκλησιών και όχι συντεχνιακά λάβαρα που υπάρχουν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Οι τιμές που αποδίδονται στα Σίχνα, η συσπείρωση των οικογενειών και κάθε γειτονιάς – ενορίας γύρω από αυτά, μα κυρίως οι χαιρετισμοί τους με ντουφεκιές μας οδηγούν στο τολμηρό συμπέρασμα πως πιθανώς αποτέλεσαν μπαϊράκια.
Στοιχεία για το έθιμο μας δίνονται από τους σταυρούς λιτανείας, που τοποθετούνται στην κορυφή τους. Πολλά από αυτά φέρουν το όνομα του αργυροχρυσοχόου που τους επιμελήθηκε και οι περισσότεροι το όνομα της εκκλησιάς όπου είναι αφιερωμένα και βέβαια την ημερομηνία κατασκευής τους.
Το στοιχείο εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς στο πλαίσιο της διαδικασίας εμπλουτισμού του για το έτος 2021.
